«فرهنگ غربی را -به علّت غنای حیرت‌آورش- نمی‌توان با خواندن چند کتاب، آن‌هم به فارسی، مهار کرد و پنداشت که اصل مطلب را دریافته‌ایم. موقعی که یک مشرق‌زمینی خود را فی‌المثل مارکسیست می‌داند، متوجّه نیست که مارکس از هگل برمی‌خیزد و هگل وارث کانت، و کانت وارث هیوم و دکارت، و همه وارث این تحوّل شگفت‌انگیز فکر غربی، یعنی دنیوی‌کردن است... این بدان مانَد که یک جوان امریکائی با آموختن حالاتی چند از یوگا بپندارد که به کُنه معنویت هندو راه یافته است، غافل از آن‌که یوگا فقط ورزش نیست و معنویت هندو در چند حرکت بدنی یا چند ورد سانسکریت خلاصه نمی‌شود و آن‌گاه منشأ اثر تواند بود که محور زندگی‌اش را یک‌سره تغییر دهد و جمله ارزش‌های خود را باطل انگارد و خلقیات قومی‌اش را تغییر دهد، و به‌نحوی بمیرد و باز زنده شود...» - داریوش شایگان (I)
ﮮ

ما اساساً در نسبت با غرب دچار ناهم‌تاریخی هستیم. غربْ دوره‌ای/ دوره‌هائی را پشت سر گذاشته که ما حتّی درست‌وحسابی واردش هم نشده‌ایم؛ به‌قول احمد فردید «صدر تاریخ ما، ذیل تاریخ غرب است». با چنین فرضی ما در خوانش آثار ادبی -مثل رمان‌ها- نمی‌توانیم این ناهم‌ترازی را نادیده بگیریم، ولی می‌گیریم. مثلاً کسی که ادّعا می‌کند «در انتظار گودو» بهترین نمایش‌نامه‌ای‌ست که تابه‌حال خوانده است، نهایتاً دارد مهمل می‌گوید (مگر فقط همین یک نمایش‌نامه را کلّاً خوانده باشد). ما هیچ‌گاه نمی‌توانیم استراگون یا ولادیمیر، یا انتظار هرکدام‌شان برای گودو را بفهمیم؛ ما مدرنیزم را «نزیسته‌ایم» که حالا بخواهیم «بخوانیم»اش. تلاش برای فهم نازیسته‌ها معمولاً تبدیل به کاریکاتور کسی می‌شود که بخواهد قبل از درآوردن پیرهن‌اش، زیرپیرهن‌اش را درآورد.

در نهایت البته بایستی بگذریم از کسانی که توانسته‌اند حیات نسبتاً مدرنی را تجربه کنند -که البته این تجربه نمی‌تواند تجربه‌ی مطلقاً مدرنی باشد؛ و هم‌چنین از لذّت‌هائی که گه‌گاه از مدرن‌ها می‌بریم -که ناظر به جذابیت‌های دیگر این آثار است (مثل دیالوگ‌های هوشمندانه، پرسوناژها و توصیف‌های دل‌نشین، و از این دست)، و نه از برخورد بی‌واسطه با ماهیتِ جوهری آنها. (II)
ــــــــــــــــــــــــــــ

I. نقل از کتاب خواندنی ِ:
آسیا در برابر غرب/ داریوش شایگان/ انتشارات امیرکبیر/ از صفحه‌ی دویست و سی‌وپنج
II. یک چیزهائی از پست‌مدرن-خواندن-هایمان هم بماند برای بعد.

---

نظرات (۱۴)